Phần 5 trong series Cơ học lượng tử

Đầu tiên, mình sẽ đặt ra cho bạn câu hỏi này: 

Đã bao giờ bạn đã nằm xuống và trút bỏ mọi bộn bề của cả một ngày dài bằng cách cầm điện thoại lên vào lúc 2 giờ sáng, mở trang cá nhân của người bạn đang thầm thương trộm nhớ và lướt qua từng bài viết của họ chưa?

Nếu bạn đã có rồi thì những điều mà mình sắp liệt kê ra đây có lẽ sẽ là rất đỗi quen thuộc đối với bạn: Bạn nhìn ngắm nụ cười của nàng (hoặc chàng) qua chiếc màn hình OLED rực rỡ, đọc những dòng trạng thái vu vơ cách đây ba tháng, rồi bắt đầu tự vẽ ra trong đầu một “viễn cảnh trong mơ”: Nếu đôi ta yêu nhau, thế giới sẽ trở nên tươi đẹp biết nhường nào…

Bạn nhìn vào mắt nàng – cái cách nàng nói chuyện, cách mắt nàng hơi nheo lại khi cười, những thói quen nhỏ mà chỉ mình bạn mới biết – và bỗng nhiên một cảm giác rất kỳ lạ đang trào dâng ở bên trong bạn: một dòng điện bỗng dưng xẹt qua lồng ngực, tim đập nhanh hơn và một cảm giác ấm áp lạ lùng đang thấm dần vào cơ thể bạn. Bạn gọi đó là tình yêu. Bạn tin chắc rằng mình đang rất rất yêu con người này.

Đó có thể là cái cảm giác mà hai người cùng nhau nắm tay đi dưới trời mưa, hay là hai người đang cùng nhau thưởng thức một bữa tối lãng mạn, hay là cùng nhau xem phim hoặc có thể là chỉ đơn giản là cùng nhau ngồi ngắm “hoàng hôn mơ màng trôi”… 

Nhưng thực ra, dưới lăng kính của cơ học lượng tử, mình phải thông báo cho bạn một tin buồn:

Bạn đang tự lừa dối chính mình

Thực tế là bạn không hề yêu thương con người đang say giấc nồng kia: Bạn không biết nàng lúc vừa ngủ dậy trông bơ phờ thế nào, nàng ích kỷ ra sao khi các lợi ích hay quyền lợi bắt đầu bị động chạm đến hay nàng có những tật xấu gì mà có thể làm cho bạn phát điên… 

Sự thật là bạn chẳng hề yêu cái thực thể được làm từ xương, thịt, máu và mỡ đó đâu. Cái mà bạn đang say mê, đang tôn thờ và thao thức từ đêm này qua đêm khác thực chất là một “bóng ma” toán học đang tỏa sáng lấp lánh trong “bầu trời tưởng tượng” của bạn: Một hàm sóng của tất cả những khả năng có thể xảy ra.

Vậy thì điều này có nghĩa là gì?

Để có thể giải đáp được thắc mắc này, chúng ta hãy cùng nhau lột trần bộ não của một kẻ đang yêu – không phải bằng những lý thuyết tâm lý học sáo rỗng – mà bằng những phương trình của cơ học lượng tử đã định hình lại toàn bộ hiểu biết của nhân loại về thực tại mà chúng ta đang sống ở bên trong nó.

1. Trước khi sa vào lưới tình

Trước khi bạn va phải “người ấy”, thế giới của bạn hoàn toàn được vận hành dựa trên các nguyên tắc trong vật lý cổ điển của Isaac Newton: Mọi thứ đều rất đơn giản, rõ ràng và hoàn toàn có thể được dự đoán từ trước.

Trong cơ học cổ điển, một hạt vật chất – chẳng hạn như một quả bóng bi-a hay một hạt electron – sẽ luôn luôn có một vị trí chính xác và một vận tốc có thể xác định được tại mọi thời điểm. Nếu bằng một cách nào đó mà bạn có thể biết hết được các lực tác động vào nó, bạn sẽ có thể tính toán được vận tốc và vị trí của nó vào ngày mai với độ chính xác là 100%. 

Và bạn trước khi yêu cũng vậy – bạn là một thực thể có quỹ đạo sống khá là dễ đoán: Bạn thức dậy lúc 7 giờ sáng, đi làm, đi học, tối về lướt mạng rồi đi ngủ. Ranh giới giữa bạn và thế giới ngoài kia là vô cùng rõ ràng. Bạn là bạn, họ là họ – hai thực thể độc lập và riêng biệt như hai quả bóng trên bàn bi-a, hoạ hoằn lắm mới va vào nhau một cái rồi lại nảy ra thật xa.

Thế rồi, vào năm 1924, giới vật lý đã bị dội một gáo nước lạnh bởi một nhà quý tộc người Pháp có tên là Louis de Broglie. Trong luận án tiến sĩ gây chấn động của mình, De Broglie đặt ra một câu hỏi tưởng chừng như là điên rồ:

Nếu như ánh sáng – thứ mà chúng ta hằng nghĩ là một làn sóng – lại có thể hành xử giống như một chùm hạt (photon), thì liệu các hạt vật chất như electron có thể hành xử giống như một làn sóng hay không?

Và dựa vào lối “tư duy ngược” này, De Broglie đã viết ra một phương trình vô cùng tao nhã và đẹp đẽ:

Trong đó:

• λ là bước sóng của vật chất
• h là hằng số Planck (một pixel trong vũ trụ của chúng ta)
• p là động lượng của vật chất (bằng khối lượng nhân với vận tốc)

Vậy thì phương trình này nói lên điều gì?

Phương trình này nói rằng tất cả mọi thứ đang chuyển động trong vũ trụ này đều mang trong mình một làn sóng: Một quả bóng bida đang lăn sẽ có bước sóng của riêng nó, một chiếc xe máy đang chạy sẽ có bước sóng của riêng nó, và chính bạn khi đang rảo bước trên phố cũng sẽ có một bước sóng riêng. Lý do duy nhất mà chúng ta không thấy bản thân mình bị “uốn lượn” nhòe nhoẹt ở ngoài đời thực là vì khối lượng của chúng ta quá lớn so với hằng số Planck, từ đó khiến bước sóng λ của chúng ta trở nên nhỏ đến mức không có bất kỳ thiết bị nào có thể đo đạc nổi.

Thế rồi, khi bạn bắt đầu “crush” một “nàng thơ” (hay “chàng hoàng tử” nào đó), hiện tượng lưỡng tính sóng – hạt bắt đầu xảy ra. Cái “tôi” cứng nhắc của bạn bắt đầu tan chảy. Bạn không còn là một thực thể độc lập và bị đóng khung trong các quy tắc tẻ nhạt của Newton nữa. Tâm trí của bạn lúc này bắt đầu “giãn nở” ra, “nhòe đi” trong không gian và “uốn lượn” xung quanh cái con người kia. Bạn bắt đầu bị “dính” vào họ.

Từng dao động trong cuộc sống của họ – một cái thả tim, một lời nói bâng quơ – bắt đầu giao thoa trực tiếp với làn sóng cảm xúc của bạn. Bạn đã chính thức bước vào thế giới lượng tử, nơi thực tại không còn là những quy tắc cứng nhắc nữa mà là một đại dương rộng lớn của những thứ rất khó có thể đoán định.

2. Phương trình Schrödinger: Những ảo tưởng trong tâm trí của bạn

Khi ý tưởng của De Broglie vừa được cho ra lò, các nhà vật lý lập tức rơi vào một cuộc khủng hoảng tư duy mới.

Nếu như electron là một làn sóng thì cái gì đang dao động? Và quan trọng hơn cả, phương trình nào có thể mô tả sự “uốn lượn” của làn sóng đó theo thời gian?

Vào mùa đông của năm 1925, nhà vật lý người Áo Erwin Schrödinger đã quyết định xách vali lên và đi đến một khu nghỉ dưỡng ngụ tại dãy Alps của Thụy Sĩ. Ông đã bầu bạn cùng một người tình bí mật và họ đã cùng nhau bỏ lại thế giới đầy rẫy sự ồn ào ở sau lưng. Và chính trong kỳ nghỉ biệt lập này, Schrödinger đã viết ra một phương trình có thể nói là vĩ đại nhất của cơ học lượng tử – một tượng đài đã “bất tử hóa” tên tuổi của ông:

Cấu trúc toán học này nhìn thì có vẻ đáng sợ, nhưng chúng ta hãy cùng nhau bóc tách từng vế. Và điều bất ngờ là phương trình này hoạt động giống hệt như cách bộ não của bạn vận hành khi đang chìm đắm trong tương tư.

Đầu tiên, hãy nhìn vào ký tự i. Trong toán học, i là một số ảo, được định nghĩa là căn bậc hai của -1 hay i² = –1. Không có con số thực nào trên đời mà khi bình phương lên lại bằng một số âm cả. Nhưng số ảo này lại không tồn tại trên trục số thực – những con số được dùng để đếm tiền, đo chiều cao hay cân nặng của chúng ta. Nó đang nằm ở một chiều không gian khác – đó chính là không gian số phức.

Việc Schrödinger buộc phải đưa số ảo i vào phương trình sóng của mình mang một ý nghĩa triết học vô cùng sâu sắc: Hàm sóng Ψ (Psi) không cố gắng mô tả một thực thể vật lý bằng xương thịt hay có thể sờ nắm. Nó là một cấu trúc toán học đang lửng lơ trong một chiều không gian tưởng tượng.

Bây giờ, hãy nhìn vào toán tử ∂/∂t – đây là toán tử đại diện cho sự thay đổi của một vật thể theo thời gian. Và vế phải là toán tử Hamiltonian (Ĥ), đại diện cho tổng năng lượng của hệ thống, bao gồm cả động năng lẫn thế năng.

Tóm lại, phương trình Schrödinger đang muốn nói rằng: Nếu bạn để cho một hệ thống lượng tử có thể tự do thay đổi theo thời gian mà không tạo ra bất kỳ sự can thiệp nào, hàm sóng này sẽ liên tục biến đổi, phân nhánh và sinh sôi nảy nở ra hàng sa số các kịch bản khả dĩ trong không gian số phức ảo đó.

Và đây mới chính là phần điên rồ: Bộ não của bạn lúc 2 giờ sáng chính là một cái “siêu máy tính” đang thực thi phương trình Schrödinger với công suất tối đa.

Người mà bạn đang thầm thương trộm nhớ chính là một hệ thống lượng tử, còn bạn là nhà vật lý đang đứng ở ngoài quan sát. Khi mối quan hệ giữa hai người chưa được xác định (một trạng thái bất định), hàm sóng tình yêu (Ψ) trong đầu của bạn bắt đầu đẻ ra hàng trăm cái kịch bản khác nhau, chẳng hạn như:

• Kịch bản A: “Nàng rep tin nhắn cụt lụt như thế này thì chắc là đang bận gì rồi. Thôi, ngày mai nàng sẽ chủ động nhắn lại cho mình”
• Kịch bản B: “Hay là nàng có người mới rồi? Đúng rồi, hôm qua thấy nàng đăng ảnh đi ăn với ai đó”
• Kịch bản C: “Nếu như bây giờ mình lấy hết dũng khí tỏ tình với nàng thì liệu còn kịp không nhỉ”

Mỗi kịch bản này là một đỉnh sóng trong hàm sóng của Schrödinger. Và vì phương trình này đang chứa số ảo i, tất cả những kịch bản này đều vô hình đối với thế giới thực nhưng chúng lại trở nên rất “thật” ở bên trong tâm trí của bạn. Bạn nhồi nhét hàng tá các thể loại năng lượng (Ĥ) vào trong đó: bằng sự lo âu, bằng nỗi nhớ, bằng niềm khao khát, bằng sự ham muốn…khiến hàm sóng liên tục biến đổi (∂/∂t) ngày càng phức tạp.

3. Diễn giải của Max Born: Bạn đang thực sự say đắm điều gì?

Edwin Schrödinger chính là “cha đẻ” của phương trình sóng, nhưng chính ông lại bị nhầm lẫn về bản chất của nó. Ông từng nghĩ rằng hàm sóng (Ψ) là một thực thể có thật, như thể electron đã bị “nhòe” ra và tan chảy thành một đám mây vật chất bao xung quanh hạt nhân giống như sương mù vậy.

Nhưng chỉ vài tháng sau, vào năm 1926, nhà vật lý người Đức Max Born đã giáng một đòn chí mạng vào sai lầm này của Schrödinger, đồng thời mở ra một chương hoàn toàn mới cho nhân loại (và ông cũng được nhận giải Nobel Vật Lý cho phát hiện này).

Max Born đã chứng minh được rằng: Hàm sóng (Ψ) không được dùng để biểu thị cho một dạng vật chất nào đó: Nó không có khối lượng và cũng chẳng có hình thù gì ở thế giới thực cả. Hàm sóng này thực chất là một sóng xác suất.

Vì hàm sóng chứa số ảo i, nó không thể là một giá trị có thực mà chúng ta có thể đo đạc được. Vũ trụ không có cái gì dài 3i mét cả. Nhưng Max Born nhận ra rằng, khi chúng ta lấy bình phương trị tuyệt đối của hàm sóng đó:

Thì một điều kỳ diệu đã xảy ra: Số ảo i hoàn toàn đã bị triệt tiêu! Kết quả trả về là một số thực nằm trong khoảng từ 0 đến 1 (tức là từ 0% đến 100%). Số thực này được gọi là mật độ xác suất – tức là xác suất để có thể tìm thấy hạt tại một vị trí (x) và thời điểm (t) bất kỳ.

Cụ thể, đối với một electron, hàm sóng Ψ đang cố gắng mô tả mọi trạng thái mà electron có thể có với mỗi trạng thái sẽ đi kèm với một xác suất tương ứng. Hiện tượng này được gọi là trạng thái chồng chất lượng tử: Electron không phải “ở vị trí A” hay “ở vị trí B” – nó ở cả hai vị trí cùng một lúc trong một sự chồng chất của tất cả các khả năng, với Ψ mô tả trọng số của từng khả năng này.

Hãy dừng lại một chút và ngẫm nghĩ thật kỹ về điều này bằng trực giác của một kẻ đang yêu.

Khi mối quan hệ của bạn và người ấy đang ở trong giai đoạn “mập mờ” hoặc “đơn phương”, chính bạn đang sống trong thế giới của hàm sóng Ψ. Bạn không có một kết quả thực tế nào ở trong tay cả. Bản thân mối tình đó có giá trị thực bằng không.

Nhưng tại sao bạn lại nghiện nó đến thế? Tại sao bạn lại có thể thức trắng đêm chỉ để nghĩ về nó?

Bởi vì cái bộ não ái kỷ của bạn đã thực hiện phép toán của Max Born: Bạn tự lấy bình phương của hàm sóng – thứ đại diện cho những giấc mơ hoang dại nhất của bạn. 

Lúc này, khi nhìn vào hàm sóng, bạn sẽ thấy những con số xác suất đầy kích thích: 40% nàng sẽ trở thành người yêu của bạn, 30% nàng sẽ “friendzone” bạn và 30% là nàng sẽ sủi tăm. Bản chất của bộ não của con người là một cỗ máy săn tìm dopamine. Và dopamine không được tiết ra nhiều nhất khi bạn đã đạt được kết quả nhất định mà nó sẽ bùng nổ dữ dội nhất khi bạn đang ở trong trạng thái bất định – nơi kết quả chẳng bao giờ là rõ ràng và luôn nhập nhằng.

Tại đây, chính cái biên độ dao động của xác suất – nơi bạn liên tục dao động giữa hy vọng tột cùng và tuyệt vọng sâu thẳm mới chính là thứ khiến bạn say đắm. Bạn yêu cái hàm sóng chứa đầy những kết quả khả dĩ như “nàng có thể là của mình” hơn là việc thực sự tay trong tay với một con người bằng xương bằng thịt đi kèm với đầy rẫy những phiền toái ở ngoài đời thực. Thực chất là bạn yêu cái nhà máy sản xuất dopamine do chính cái hàm sóng xác suất kia điều khiển.

4. Sự sụp đổ của hàm sóng: Một cú tát đau điếng từ thực tại

Nhưng chính xác thì làm thế nào để biến một con sóng xác suất trừu tượng, lơ lửng trong không gian số phức trở thành một hạt vật chất thô kệch và trần trụi ở thế giới thực?

Trong vật lý lượng tử, có một thuật ngữ rất thú vị – đó chính là sự sụp đổ của hàm sóng. Khi một nhà vật lý bắt đầu đưa thiết bị đo đạc vào hệ thống, chẳng hạn như việc phóng một hạt photon để xem electron đang ở đâu, thì phép đo này sẽ ngay lập tức phá vỡ sự cô lập của hệ thống lượng tử này.

Khoảnh khắc khi mà người quan sát nhìn vào kết quả, hàm sóng Ψ chứa vô vàn các khả năng hấp dẫn sẽ ngay lập tức bị sụp đổ trong một phần tỷ giây. Tất cả các đỉnh sóng khác sẽ biến mất ngay lập tức. Lúc này, hệ thống sẽ bị ép phải “hạ cánh” xuống một trạng thái duy nhất – một vị trí bằng xương thịt ở thế giới thực.

Một thí nghiệm có thể chứng minh được tuyên bố tưởng chừng như chỉ có trong truyền thuyết này đó chính là thí nghiệm khe đôi. Quy trình thực hiện ở đây là rất đơn giản: bạn có một nguồn phát electron, một tấm chắn có hai khe hở và một màn hình phía sau thu nhận vị trí của từng electron khi nó đến nơi.

Tại đây, bạn sẽ bắn từng hạt electron vào màn chắn có hai khe. Nếu như electron chỉ là những hạt vật chất thuần túy, người ta kỳ vọng rằng sẽ thu được hai vệt sáng riêng lẻ nằm ở phía sau hai khe.

Nhưng những gì thực sự xảy ra lại làm cho các nhà vật lý vô cùng đau đầu: sau khi đã bắn rất nhiều electron, màn hình phía sau hai khe bắt đầu hiện ra vân giao thoa với những dải sáng và tối xen kẽ – một mẫu hình chỉ có sóng mới tạo ra được. Khi người ta bắn từng “viên” electron, nó vẫn có thể tạo ra vân giao thoa.

Vậy thì điều này có nghĩa là gì? Mỗi electron – hay đúng hơn là hàm sóng của nó – đã đi qua cả hai khe cùng một lúc, tự giao thoa với chính mình rồi tạo ra các vân sáng và vân tối trên màn hình. Electron đã ở trong trạng thái chồng chất lượng tử – nó đi qua cả khe trái lẫn khe phải cho đến khi nó chạm vào màn hình và “quyết định” xem mình sẽ ở đâu.

Nhưng các nhà vật lý lại không bằng lòng với kết quả này. Họ đặt một máy đo ngay tại hai khe để ghi nhận xem electron đi qua khe nào. Kỳ lạ thay, mỗi electron lúc này chỉ đi qua đúng một khe, rất cụ thể và rõ ràng. 

Hơn nữa, vân giao thoa lúc này đã hoàn toàn biến mất và chỉ còn hai vệt sáng trên màn hình thu – đúng như kỳ vọng ban đầu của chúng ta. Điều này có nghĩa là ngay khi bạn biết được electron đang đi qua khe nào, hàm sóng của nó đã sụp đổ và ngay lập tức hành xử giống như một hạt.

Erwin Schrödinger thì lại rất không thích cách diễn giải Copenhagen này. Và để có thể phản bác lại cơ chế kỳ lạ này, ông đã đề xuất ra một thí nghiệm tưởng tượng như sau:

“Một con mèo được đặt trong một chiếc hộp bằng thép cùng với một cái máy đo phóng xạ Geiger, một lọ thuốc độc, một cái búa và một chất phóng xạ. Khi chất phóng xạ bắt đầu bị phân rã, máy Geiger sẽ phát hiện ra và kích hoạt cái búa để giải phóng chất độc, từ đó giết chết con mèo. Sự phân rã phóng xạ là một quá trình ngẫu nhiên [có tính xác suất], và không có cách nào để có thể dự đoán chính xác thời điểm nó sẽ xảy ra”

“Các nhà vật lý cho rằng nguyên tử đang tồn tại ở trạng thái được gọi là chồng chất – vừa phân rã vừa không phân rã cùng một lúc. Cho đến khi chiếc hộp được mở ra, người quan sát sẽ không thể biết được con mèo còn sống hay là đã chết – bởi vì số phận của con mèo gắn liền với việc nguyên tử có phân rã hay không và con mèo [theo cách giải thích Copenhagen] sẽ “vừa sống vừa chết…với xác suất xảy ra là bằng nhau” cho đến khi nó được quan sát”

Schrödinger đã đưa ra những hệ quả phi lý của thí nghiệm tưởng tượng này – một con mèo vừa sống và vừa chết cùng một lúc – để có thể phản bác lại diễn giải Copenhagen. Nhưng trớ trêu thay, cái hệ quả phi lý này đã trở thành lời giải thích phổ biến và dễ hiểu nhất về cơ học lượng tử.

Trong tình yêu, khoảnh khắc sụp đổ của hàm sóng này chính là giây phút bạn quyết định bước ra khỏi bóng tối của phòng ngủ lúc 2 giờ sáng để thực hiện một phép đo: Đó là lúc bạn lấy hết dũng khí và nhắn một câu: “Anh thích em, chúng mình có thể trở thành một đôi không?”. Đó là lúc tiếng “Ting” vang lên và màn hình hiện ra câu trả lời; hoặc xa hơn, đó là lúc hai người chính thức yêu nhau, dọn về sống chung một nhà và đối mặt với nhau 24/7.

Và chính khoảnh khắc này đã quét sạch không gian số ảo (i) của bạn.

Ngay khi phép đo được thực hiện (là khi bạn nhắn tin tỏ tình), hàm sóng tương tư đã bị sụp đổ hoàn toàn. Bạn buộc phải hạ cánh xuống thế giới của những con số thực thô ráp và trần trụi. Nàng thơ của bạn lúc này không còn là một thực thể hoàn hảo với khả năng có thể biến thành bất kỳ ai mà bạn có thể tưởng tượng ra được nữa. Lúc này, nàng chỉ còn là một con người bình thường: một người có mùi hôi miệng vào buổi sáng, một người liên tục cằn nhằn mỗi khi mệt mỏi, một người liên tục có những đơn Shopee phải trả và có thể sẵn sàng quay lưng lại với bạn bất cứ lúc nào khi hai bên bất đồng quan điểm…

Đến đây, chúng ta đã có thể hiểu vì sao rất nhiều cặp đôi trải qua giai đoạn yêu đương mặn nồng hoặc những người theo đuổi crush rất lâu bỗng chốc lại cảm thấy vô cùng hụt hẫng và sụp đổ nhanh chóng sau khi đã “đạt được” mục đích. Lúc này, người ta thường đổ lỗi cho việc là đã “hết yêu” hoặc “thay lòng đổi dạ”

Nhưng sự thật thì người kia có thay đổi không?

Không, họ vẫn luôn là họ. Thứ duy nhất thay đổi đó chính là hàm sóng trong đầu bạn đã hoàn toàn bị sụp đổ. Kỳ vọng của bạn vào những viễn cảnh tươi đẹp về cuộc sống của đôi ta khi được “tay trong tay” nay đã không còn nữa: những buổi hẹn hò mặn nồng, những lời ngọt ngào yêu thương, những cái ôm hay hôn nồng thắm… Đã đến lúc bạn phải đối diện với thực tại, với cơm áo gạo tiền, những nỗi lo về gia đình hai bên, quan điểm sống, con cái, về bệnh tật hay ốm đau…tất cả đều rất khác so với kỳ vọng mà bạn đặt ra. 

Cú tát của thực tại là vô cùng đau đớn vì nó nhẫn tâm giết chết vô số các phiên bản hoàn hảo khác mà hàm sóng đã từng “hứa hẹn” với bạn.

5. Nguyên lý bất định Heisenberg: Một hành vi tự sát trong tình yêu

Tại thời điểm này, khi hàm sóng đã sụp đổ và bạn đã có được “người trong mộng” ở đời thực, bộ não của một kẻ lụy tình sẽ ngay lập tức chuyển sang một trạng thái cực đoan tiếp theo: Cơn nghiện kiểm soát.

Như chúng ta đã biết: Người sở hữu càng nhiều thì càng có nhiều sợ hãi. Vì bạn sợ hàm sóng lại tiếp tục “phát minh” ra những kịch bản nằm ngoài tầm kiểm soát, chẳng hạn như nàng có thể ngoại tình, nàng chán bạn, nàng muốn chia tay bạn…dần dần bạn sẽ bắt đầu muốn nàng phải tuân theo những nguyên tắc trong vật lý cổ điển của Newton: Bạn muốn biết nàng đang ở đâu – chính xác tới từng giây từng phút, đang nhắn tin với ai, đang nghĩ gì trong đầu. Bạn cài định vị, kiểm tra tin nhắn, rình rập trang cá nhân của nàng…

Lúc này, bạn đang tự nhủ rằng nếu như bạn có thể thu hẹp độ bất định của nàng về bằng không, bạn sẽ có được sự an toàn tuyệt đối.

Một lần nữa, cơ học lượng tử lại dội cho bạn một gáo nước lạnh mang tên Nguyên lý bất định Heisenberg. Vào năm 1927, Werner Heisenberg đã đưa ra một hệ thức kinh điển giúp đặt ra giới hạn tuyệt đối cho những gì nhân loại có thể biết về thế giới:

Trong đó

• Δx là độ bất định về vị trí của hạt vật chất
• Δp là độ bất định về động lượng (vận tốc và hướng đi) của hạt vật chất
• ħ = h/2π là hằng số Planck rút gọn

Ý nghĩa của phương trình này là rất đơn giản: Bạn sẽ không bao giờ có thể biết được đồng thời cả vị trí lẫn động lượng của một hạt vật chất với độ chính xác là 100%. Nếu bạn “cố hỷ” sử dụng một thiết bị đo cực mạnh để ép độ bất định về vị trí tiến sát về 0 – tức là bạn có thể biết được chính xác vị trí của một hạt vật chất – thì ngay trong khoảnh khắc đó, độ bất định về động lượng sẽ tiến về vô hạn. Lúc này, hạt vật chất sẽ nhận được một nguồn năng lượng khổng lồ đến từ chính phép đo của bạn và khiến cho nó di chuyển điên cuồng về một hướng mà bạn không thể tài nào đoán được cùng với một vận tốc không tưởng.

Điều này xảy ra không phải là do “thiết bị của chúng ta chưa đủ tốt”. Đây chỉ đơn giản là giới hạn của thực tại: Tự nhiên không cho phép một vật có vị trí và động lượng được xác định một cách đồng thời với độ chính xác là 100%.

Bây giờ, hãy nhìn lại vào cái “lồng kính” mà bạn đang cố áp đặt lên người yêu của mình.

Đầu tiên là bạn muốn biết rõ từng tọa độ, từng tin nhắn, từng mối quan hệ của nàng,…tất cả đang đưa độ bất định về vị trí (Δx) tiến dần về 0. Bạn nghĩ rằng mình đã nắm được nàng trong lòng bàn tay. 

Nhưng rồi, chính cái áp lực đến từ sự kiểm soát liên tục của bạn (phép đo) đã truyền rất nhiều năng lượng tiêu cực cho nàng. Tâm trí của nàng lúc này sẽ trở nên rất hỗn loạn. Nàng cảm thấy vô cùng ngột ngạt và sẵn sàng bùng nổ hay có thể phát điên lên bất cứ lúc nào. Nói theo cách khác, độ bất định về động lượng đang tiến về phía vô cùng.

Nàng sẽ bắt đầu học cách nói dối tinh vi hơn. Nàng sẽ tìm cách xây dựng những bí mật mà bạn không thể chạm tới, hoặc tệ nhất, nàng sẽ tìm cách đẩy bạn ra thật xa hoặc cố gắng trốn thoát khỏi cái “địa ngục trần gian” mà bạn “dày công” gây dựng.

Như vậy, việc cố gắng kiểm soát mọi thứ xung quanh không bao giờ có thể đem lại sự an toàn – đây chắc chắn là một hành vi tự sát đối với mọi hiện tượng trong vũ trụ này, không riêng gì tình yêu. Bạn càng cố gắng nắm chặt cát trong tay, tất cả các hạt cát sẽ trôi tuột khỏi tầm tay của bạn.

6. Ảo tưởng về sự thấu hiểu trong tình yêu theo cơ học lượng tử

Hãy dừng lại ở đây và nhìn thật kỹ vào người mà bạn đang yêu.

Thực chất, bạn thật sự không hề “biết” nàng là ai – không phải vì bạn không cố gắng thấu hiểu nàng. Đó là do về mặt bản chất, nàng là một hàm sóng đang liên tục thay đổi theo thời gian.

Người mà bạn yêu say đắm ngày hôm nay là một con người hoàn toàn khác so với con người của một năm trước hay con người của 1, 3 hay 5 năm sau.

Có một điều mà tình yêu lãng mạn thường hứa hẹn đối với chúng ta chính là sự chắc chắn: Tôi rất hiểu em. Tôi sẽ mãi mãi yêu em. Em là của tôi. Nhưng cơ học lượng tử – hay gần gũi hơn chính là kinh nghiệm sống – đã dạy chúng ta rằng: tất cả chỉ là ảo giác mà thôi.

Bạn không thể nào hoàn toàn thấu hiểu được một người nào đó – không phải vì nàng đang cố gắng giấu giếm điều gì khuất tất ở sau lưng; mà là vì nàng – giống như các electron – không bao giờ xuất hiện ở trạng thái xác định hoàn toàn. Nàng là một tập hợp của tất cả những khả năng có thể xảy ra: tất cả những mặt tối chưa được bộc lộ hay những lựa chọn chưa được đưa ra…Sẽ luôn luôn có nhiều hơn một biến số – hay nói đúng hơn là có rất nhiều điều mà bạn chưa biết về nàng – một giới hạn của thực tại.

Rồi thời gian trôi qua. Hàng ngàn phép đo nhỏ xíu dần dần được tích lũy: Những cuộc cãi vã về tiền bạc, những bất đồng về quan điểm sống, những khoảnh khắc nhìn thấy nhau trong bộ dạng xấu xí nhất – tức giận, ghen tuông, chửi bới…, những khoảnh khắc hai bên sụp đổ dưới những áp lực không tên, những lần thất hứa và những lần vượt qua những thử thách tưởng như không thể vượt qua.

Hàm sóng đang dần dần sụp đổ. Một phiên bản cụ thể và xác định của nàng đã bắt đầu hiện ra.

Và đây chính là khoảnh khắc mà rất nhiều mối tình đã bị tan vỡ: không phải vì người kia đang thay đổi, không phải vì đôi ta không đủ “mạnh mẽ” – mà là vì sự sụp đổ hàm sóng luôn luôn làm mất đi những khả năng tươi đẹp khác: Bạn đang đối diện và yêu lấy một con người thật, không phải là một hàm sóng Ψ nữa. Và con người thật – giống như tất cả kết quả đo lường trong cơ học lượng tử – không bao giờ đẹp đẽ bằng toàn bộ hàm sóng ban đầu.

Bạn đã từng rất yêu những gì mà nàng có thể trở thành. Bây giờ bạn biết rằng khá nhiều trong số những khả năng này đã không xảy ra.

Điều này không có nghĩa là câu chuyện tình này đã thất bại. Đây chính xác là bản chất của nó.

7. Dũng cảm đập tan những ảo mộng để đối mặt với thực tại

Say đắm một hàm sóng của rất nhiều những khả năng hấp dẫn có thể xảy ra thì quá là dễ dàng, và thành thật mà nói thì cảm giác này rất là đã: Hàm sóng này chẳng bao giờ biết cãi lại bạn. Nó luôn luôn sẵn sàng biến thành bất kỳ hình mẫu lý tưởng nào để có thể chiều chuộng cái tôi cô đơn và tổn thương của bạn. Nó là một thiên đường nơi bạn không bao giờ phải gánh chịu cảm giác khi bị từ chối hay bị phản bội.

Nhưng bi kịch lớn nhất ở đây lại xuất hiện ở ngay bên trong hàm sóng này – số ảo i. Điều này có nghĩa là một hàm sóng chưa sụp đổ thì mãi mãi sẽ chỉ là một ảo tưởng không có thật. Bạn không thể cứ mãi ôm lấy những ảo mộng của mình để sưởi ấm trong những đêm đông lạnh giá. Bạn cũng không thể giữ khư khư những ảo tưởng này để vượt qua những giông bão của cuộc đời, những lúc ốm đau bệnh tật, hay cơm áo gạo tiền.

Nếu bạn chọn cách cả đời này chỉ đắm mình trong những mộng tưởng của những hàm sóng – cảm giác mập mờ, sùng bái những hình mẫu hoàn hảo trên mạng xã hội để rồi lại nhanh chóng thất vọng ngay khi họ vừa lộ ra một khuyết điểm nhỏ – thì bạn chỉ là một kẻ hèn nhát đang đi săn tìm dopamine. Bạn đang đắm say cái ảo ảnh do chính mình tạo ra, hay nói đúng hơn là bạn đang sùng bài những ham muốn và kỳ vọng của chính bạn chứ bạn chưa từng một lần thực sự yêu thương một con người.

Và rất có thể, ở một mức độ nào đó, bạn là một người ái kỷ – một kẻ tự luyến, yêu bản thân thái quá, luôn tự đề cao cái tôi và xem mình là trung tâm của vũ trụ

Sự trưởng thành trong tình yêu, dưới góc độ cơ học lượng tử, đòi hỏi một nỗ lực vô cùng dũng cảm tột cùng: Dũng cảm “thực hiện phép đo” và chấp nhận sự sụp đổ của hàm sóng.

Lòng yêu thương thực sự không phải là việc bạn luôn cố gắng tìm kiếm và giữ chặt cái hàm sóng chứa đầy những ảo tưởng và kỳ vọng không có thật của bạn. Tình yêu  chỉ thực sự bắt đầu khi bạn sẵn sàng phá vỡ phương trình Schrödinger, dẹp tan mọi ảo ảnh và chấp nhận đối mặt với một thực tại trần trụi, xù xì, thô ráp và chứa đầy những khuyết điểm đang đứng trước mặt mình.

Và rồi, bạn cũng cần phải dũng cảm nhìn sâu vào cái thực tại không hoàn hảo đó, mỉm cười và nói rằng: “Những ảo tưởng và những kỳ vọng phi lý nay đã chết, tôi của hiện tại đã sẵn sàng học cách yêu những điều không hoàn hảo”

8. Giới hạn của vật lý

Tới đây, phép ẩn dụ giữa tình yêu và hàm sóng đang dần bộc lộ rõ những giới hạn của riêng nó. 

Electron không có sự lựa chọn nào khác: Khi hàm sóng của nó sụp đổ về một kết quả duy nhất, tất cả các khả năng còn lại sẽ hoàn toàn biến mất. Electron không thể lựa chọn trở thành một cái gì khác sau phép đo. Nó đã bị giam cầm trong trạng thái đã sụp đổ này.

Nhưng con người thì không.

Hàm sóng của một con người không bao giờ bị sụp đổ hoàn toàn. Chúng ta vẫn liên tục thay đổi, học hỏi và vẫn đang cố gắng trở thành một phiên bản tốt hơn mỗi ngày. Con người mà bạn nghĩ rằng bạn đã “đo đạc” xong xuôi, bạn đã hoàn toàn thấu hiểu họ – thì họ lại đang liên tục thay đổi ngay tại thời điểm mà bạn đang nghĩ như vậy. 

Và đây chính là điểm mà tình yêu trong thực tế trở nên rất khác với tình yêu trong trí tưởng tượng của bạn.

Một kỳ vọng rõ ràng nhất trong tình yêu đó chính là con người ta muốn biết – người ta muốn sự an toàn và chắc chắn. Tất cả những gì chúng ta muốn là hàm sóng sẽ sụp đổ về một kết quả vô cùng đẹp đẽ: Đây là người tôi yêu, tôi đã hiểu hết về họ và điều này sẽ không bao giờ thay đổi.

Nhưng thực tế, một tình yêu bền lâu lại dựa vào bạn, sau khi đã biết được tất cả những điểm không hoàn hảo của người ấy qua những “phép đo” – vẫn chấp nhận và tin tưởng vào một “phiên bản” tốt hơn mà họ có thể trở thành.