Bạn đang lướt điện thoại vào lúc 10 giờ đêm. Không gian xung quanh lúc này thật tĩnh mịch. Bỗng nhiên, một bài bóc phốt nằm chễm chệ ngay trước màn hình của bạn. Khoan…dừng khoảng chừng là 2 giây, bạn nhanh tay gõ “chấm hóng” ở bên dưới phần bình luận rồi tiện tay bấm nút chia sẻ và thả một icon phẫn nộ.

Đã có rất nhiều bài bóc phốt trước đó. Và đây dường như đã trở thành một “quy trình chuẩn” mỗi khi bạn thấy có ai đó bị “tế” lên mạng. Và bạn nghĩ rằng những thao tác “nhanh như chớp” vừa rồi là hoàn toàn vô hại, một cách “giết thời gian” vô thưởng vô phạt cho đời bớt chán. 

Nhưng thực chất, bạn đã lầm to rồi.

Lúc này, bạn đã không còn là một kẻ ngoài cuộc nữa. Tồi tệ hơn, bạn đã chính thức trở một nguyên tử Uranium – 235 trong thời khắc mà lõi một quả bom nguyên tử đã bị kích hoạt. Bạn đã chính thức trở thành một phần của nguồn năng lượng vô cùng hủy diệt, góp phần làm gia tăng sự hỗn loạn mà chính bạn cũng không hề hay biết.

Vào năm 2017, tại quốc gia láng giềng của chúng ta – Myanmar, Facebook không chỉ là một nền tảng mạng xã hội. Đối với phần lớn người dân ở xứ sở chùa vàng, nó chính là toàn bộ Internet: Người ta lướt mạng để tìm kiếm thông tin, kết nối với người thân và bạn bè hay chỉ đơn giản là giải trí…

Nhưng chính họ lại không biết mình đang dạo chơi trên một quả bom chỉ chực chờ bắt lửa.

Trong khoảng thời gian này, một chiến dịch bí mật đã âm thầm tấn công vào các bảng tin của người dùng: Quân đội và các nhóm chủ nghĩa dân tộc cực đoan đã sử dụng hàng loạt những tài khoản giả mạo để gieo rắc hàng tá các thông tin sai lệch. Họ phi nhân tính hóa người Hồi giáo Rohingya bằng cách gọi họ là “chó”, “giòi bọ”, “kẻ xâm lược” hay bất cứ ngôn từ tục tĩu nào khác mà bạn có thể nghĩ ra.

Nhưng câu chuyện không dừng lại ở đây. Ở giữa lúc “nước sôi lửa bỏng” này, các thuật toán “ưu tiên tương tác” của Facebook đã liên tục khuếch đại và đẩy những nội dung tràn ngập sự thù hận này lên xu hướng để hoàn thành một mục tiêu vô cùng “cao cả”: giữ chân người dùng ở lại nền tảng càng lâu càng tốt.

Và thế là sự căm ghét và oán hận trên màn hình điện thoại bỗng chốc hóa thành những dòng sông máu và địa ngục ngoài đời thực: Quân đội và những kẻ đồng loã đã sát hại dã man hàng nghìn người, hàng loạt các ngôi làng bị đốt cháy, hãm hiếp tập thể và thực hiện hàng tá các tội ác nghiêm trọng khác chống lại loài người, từ đó khiến cho gần 1 triệu người Rohingya phải tháo chạy sang quốc gia láng giềng Bangladesh trong nỗi kinh hoàng.

Nhưng trớ trêu thay, chính sự phẫn nộ này đã và đang trở thành một loại nguyên liệu vô cùng quan trọng trong “công thức làm giàu” của toàn bộ ngành công nghiệp có giá trị lên đến hàng nghìn tỷ USD.

Vậy thì làm thế nào mà điều này lại có thể xảy ra? 

1. Một cuộc khủng hoảng hiện sinh

Để có thể hiểu được tại sao chúng ta lại rất dễ bị cuốn vào các đám đông, các cuộc tranh luận hay các vụ bão mạng nhiều đến thế, trước hết, chúng ta phải trả lời được một câu hỏi vô cùng kỳ quặc:

Nếu như chúng ta có thể tháo rời từng bộ phận tạo nên cơ thể bạn, tổng khối lượng của chúng sẽ nặng hơn hay nhẹ hơn bạn?

Theo logic thông thường, một con xe LEGO được tạo nên từ 10 mảnh nhựa sẽ có khối lượng đúng bằng tổng khối lượng của 10 mảnh nhựa riêng lẻ cộng lại. Nhưng ở thế giới siêu nhỏ, các định luật vật lý lúc này sẽ trở nên vô cùng kỳ lạ và điên rồ.

Khi chúng ta đem cân một hạt nhân Helium (gồm 2 proton và 2 neutron), một nghịch lý bắt đầu xuất hiện: khối lượng của hạt nhân Helium luôn luôn nhỏ hơn tổng khối lượng của 2 proton và 2 neutron riêng lẻ. Hiện tượng quái dị này được gọi là Độ hụt khối (Mass Defect), ký hiệu là Δm:

Trong đó:

• Z là số lượng proton
• m_P là khối lượng của một proton tự do (1,007276u)
• N là số lượng neutron.
• m_N là khối lượng của một neutron tự do (1,008665u)
• m_tot là khối lượng thực tế của hạt nhân sau khi đã kết hợp lại với nhau

Thế thì cái khối lượng đã mất đi đó (Δm) đã bay về phương trời nào?

Nó vẫn xuất hiện ở đây, chỉ khác là nó đang ở một dạng khó nắm bắt hơn. Theo phương trình tương đương khối lượng – năng lượng vô cùng của Albert Einstein, khối lượng được xem như là “đã mất” này thực chất đã được chuyển hóa thành Năng lượng liên kết hạt nhân (Nuclear Binding Energy – BE):

Và dạng năng lượng này chính là một loại “keo dán siêu dính” giữ cho các proton (vốn dĩ mang điện tích dương và cực kỳ ghét nhau do lực đẩy tĩnh điện Coulomb) chịu ngồi yên một chỗ trong một không gian còn chật hẹp hơn cả “chung cư quan tài” ở Hồng Kông. 

Nếu như không có loại keo “siêu dính” này, mọi hạt nhân trong vũ trụ sẽ bị nổ tung ngay lập tức và bạn sẽ chẳng thể nào mà tồn tại để đọc được những dòng này. Nhưng nếu bạn muốn “đập tan” hạt nhân này ra để trả tự do cho các proton và neutron, bạn buộc phải cung cấp cho nó một nguồn năng lượng đúng bằng BE.

Một đại lượng vô cùng quan trọng giúp chúng ta có thể đánh giá được mức độ bền vững của một nguyên tố đó chính là Năng lượng liên kết trên mỗi nucleon (Binding Energy per Nucleon – BE/A), với A là tổng số proton và neutron (A = Z + N).

Vậy thì điều này liên quan quái gì tới tâm lý đám đông hay việc tại sao chúng ta lại rất yêu thích các cuộc tranh luận hay drama?

Mỗi con người trên thế giới này đều sinh ra giống như những hạt nucleon tự do, mang trong mình một cái tôi độc lập, nguyên bản và có “khối lượng” riêng biệt. Nhưng một cái tôi trơ trọi như thế này lại luôn luôn cảm thấy rất bất an. Để có thể cảm thấy an toàn và tìm về một nơi để “thuộc về”, chúng ta sẽ có xu hướng kết hợp lại thành các bộ tộc, phe phái hay các cộng đồng trực tuyến.

Nhưng cái giá phải trả để bạn có thể được kết nạp vào một “tập thể hạt nhân” là gì? Đó chính là độ hụt khối của cái tôi.

Để hòa nhập vào một group anti, một fandom hay một đảng phái nào đó trên mạng, bạn buộc phải “cắt bớt” cái tôi của mình đi một chút: Bạn phải cắt gọt những suy nghĩ độc lập, hy sinh sự phức tạp trong thế giới cá nhân để đồng điệu với hệ giá trị chung của đám đông. “Độ hụt khối” tâm lý này sẽ biến thành một dạng năng lượng liên kết tập thể. Bạn đã không còn là một cá nhân toàn vẹn nữa; bạn đã trở thành một mắt xích trong một cấu trúc rộng lớn hơn, chấp nhận đánh mất một phần của chính mình để đổi lấy sự an toàn và một cảm giác “thuộc về” một điều gì đó lớn lao hơn.

Bạn đã bao giờ tự hỏi tại sao những người tham gia vào các cuộc tranh luận trên mạng thường có những phát ngôn và quan điểm giống hệt nhau chưa?

Đó là vì năng lượng liên kết của “hạt nhân đám đông” đã đập tan mọi sự khác biệt cá nhân. Họ đã chấp nhận một độ hụt khối rất lớn để đổi lấy sự bao bọc của tập thể.

2. Khi sự phẫn nộ bùng nổ

Dẫu vậy, một tin đồn hay một bài bóc phốt trôi nổi trên mạng xã hội không tự nhiên biến thành một vụ nổ quét sạch mọi thứ. Để có thể phá huỷ mọi thứ xung quanh, hệ thống này cần một môi trường phù hợp. 

Và trong vật lý hạt nhân, môi trường này được tạo ra thông qua quy trình làm giàu Uranium (Uranium Enrichment).

Trong tự nhiên, một quặng Uranium được đào lên từ dưới lòng đất chứa khoảng 99,3% đồng vị Uranium – 238 và chỉ vỏn vẹn 0,7% là Uranium – 235. Mặc dù đều là Uranium nhưng tính chất của hai đồng vị này lại khác nhau một trời một vực:

• Uranium – 238 là một gã rất lì lợm. Khi một hạt neutron bay đến và va chạm với nó, U-238 sẽ hấp thụ hạt neutron này, biến thành U-239 rồi từ từ phân rã beta thành Neptunium và Plutonium mà không gây ra bất kỳ sự xáo trộn nào. Nó đóng vai trò giống như một chiếc “giảm sóc” giúp  nuốt chửng năng lượng.
• Ngược lại, Uranium – 235 lại là một gã có tâm lý cực kỳ bất ổn, vô cùng nhạy cảm và rất dễ bị kích động. Chỉ cần một hạt neutron có động năng rất thấp va chạm nhẹ vào lõi, U-235 sẽ lập tức rơi vào trạng thái “hoảng loạn” cực độ, biến thành U-236 và bùng nổ ngay lập tức.

Khi bạn để Uranium ở trạng thái tự nhiên, phản ứng dây chuyền sẽ không bao giờ có thể xảy ra. Nếu như chẳng may một hạt U-235 có bắn ra neutron thì hạt neutron này sẽ nhanh chóng bị các hạt U-238 xung quanh nuốt chửng. 

Nhưng để có thể chế tạo một nhà máy điện hạt nhân (và với bản tính táy máy và hỗn loạn vốn có của loài người), chúng ta sẽ phải làm giàu U-235 lên tới mức 3% đến 5%. Còn để có thể chế tạo ra một vũ khí hủy diệt hàng loạt, tỷ lệ này phải được đẩy lên trên mức 90%.

Vậy thì quy trình làm giàu Uranium diễn ra như thế nào?

Vì U-235 và U-238 có tính chất hóa học giống hệt nhau và không thể dùng các phản ứng hóa học thông thường để phân tách chúng, phương pháp duy nhất có thể thực hiện là dựa vào sự chênh lệch khối lượng cực kỳ nhỏ (chỉ khoảng 1,2%) giữa hai đồng vị. 

Đầu tiên, người ta chuyển quặng Uranium thành dạng khí Uranium Hexafluoride (UF₆) rồi đổ vào các máy ly tâm siêu tốc. Khi cái máy ly tâm này quay với tốc độ hàng chục nghìn vòng trên mỗi phút, lực ly tâm sẽ đẩy các phân tử chứa U-238 nặng hơn về phía thành ống, trong khi các phân tử chứa U-235 nhẹ hơn sẽ tụ lại ở tâm. Bằng cách nối hàng ngàn máy ly tâm này thành một hệ thống, dần dần người ta sẽ lọc dần U-238 và thu về một dung dịch U-235 đậm đặc.

Và quy trình này cũng đang liên tục vận hành trên News Feed của bạn.

Một thông tin sai lệch, một tin đồn thất thiệt hoặc một phát ngôn gây sốc được ném vào một nhóm những con người lý trí, điềm đạm, có thói quen kiểm chứng và tư duy đa chiều (những con người này chính là quặng Uranium-238), họ tiếp nhận thông tin (neutron), tiến hành phân tích, nhận ra sự vô lý và lờ nó đi. Neutron đã bị hấp thụ và không có bất kỳ phản ứng phân hạch nào xảy ra. Câu chuyện đã kết thúc trong sự im lặng.

Tuy nhiên, các nền tảng mạng xã hội không thể kiếm được tiền từ sự im lặng và lý trí sắt đá của bạn: Họ kiếm tiền từ sự chú ý và tỷ lệ tương tác. Sự phẫn nộ, ghen tị và thù ghét là những cảm xúc rất mạnh mẽ và có thể khiến cho con người dừng lại và lao vào.

Do đó, các thuật toán trên các nền tảng mạng xã hội hoạt động rất giống với chiếc máy ly tâm ở bên trên: Nó liên tục theo dõi hành vi của bạn. Nếu bạn dừng lại quá 3 giây ở một bài viết tiêu cực, thuật toán sẽ hiểu rằng bạn có vẻ như đang rất “tận hưởng” loại nội dung này. Ngay lập tức, nó sẽ lọc bạn ra khỏi nhóm U-238 đầy lý trí và đẩy bạn vào một “ống ly tâm” chuyên biệt. Thuật toán bắt đầu gom tất cả những người có cùng định kiến, dễ bị kích động và khao khát drama vào chung một không gian ảo: các hội nhóm hóng biến hay các hốc sinh thái thông tin.

Và đây chính xác là quá trình làm giàu sự phẫn nộ. Khi thuật toán đã cô đặc cộng đồng U-235 nhạy cảm lên đến mức hơn 90%, cấu trúc xã hội lúc này đã hoàn toàn mất đi khả năng tự điều hòa. Hệ thống đã trở nên cực kỳ bất ổn. Và toàn bộ hệ thống này chỉ cần một hạt neutron mồi đơn lẻ là đã có thể kích hoạt một vụ nổ với sức công phá vô cùng lớn.

3. Sự phân rã của lòng tin

Có một sự thật vô cùng cay đắng mà chắc hẳn bất cứ ai trong chúng ta đều đã đã biết: Gầy dựng danh tiếng và lòng tin thì có thể mất cả đời nhưng sự sụp đổ lại chỉ diễn ra trong vài tích tắc theo quy luật của hiện tượng Phân rã phóng xạ (Radioactive Decay)

Trong thế giới của những hạt nhân, các hạt nhân bất ổn sẽ tự động giải phóng năng lượng và vật chất để trở về trạng thái ổn định và bền vững hơn bằng cách sử dụng ba dạng phân rã chính:

Đầu tiên chính là Phân rã Alpha – một quá trình mà hạt nhân phóng ra một hạt Alpha (Heli-4). Dạng phân rã này giống như một lời lăng mạ trực diện, nặng nề, có khả năng cận chiến cao nhưng dễ dàng bị chặn lại bởi một tờ giấy mỏng (trong tâm lý học chính là sự ngó lơ).

Thứ hai là quá trình Phân rã Beta – một quá trình trong đó một neutron biến thành một proton và phóng ra một electron (hoặc positron) kèm một hạt neutrino. Đây là dạng phân rã biến đổi hoàn toàn tính chất của một nguyên tố. Quá trình này khá giống với trò doxxing – nơi thông tin cá nhân bị rò rỉ và biến một người từ trạng thái ẩn danh trở thành một mục tiêu bị công kích trước dư luận.

Cuối cùng là quá trình Phân rã Gamma – một quá trình khi hạt nhân ở trạng thái kích thích giải phóng các photon năng lượng cực cao để trở về trạng thái ổn định. Mặc dù tia Gamma không hề có khối lượng hay điện tích nhưng nó lại có khả năng đâm xuyên cực kỳ khủng khiếp và phải cần tới những khối chì dày hàng chục centimet thì mới có thể ngăn cản được nó. Trong đời sống thường ngày của chúng ta, phân rã Gamma chính là sự “hủy diệt cấu trúc” – một dạng năng lượng độc hại đi xuyên qua mọi lớp phòng vệ, tấn công thẳng vào sinh kế, sự nghiệp và các mối quan hệ xã hội của nạn nhân.

Nhưng điều đáng sợ hơn cả của hiện tượng phóng xạ là bạn không bao giờ có thể dự đoán chính xác thời điểm mà một nguyên tử cụ thể nào đó sẽ phân rã. Nếu mình đưa cho bạn duy nhất một nguyên tử Uranium-235 ngay lúc này, rất có thể nó sẽ phân rã sau một giây, một năm, một tỷ năm, ngay bây giờ hoặc rất có thể là không bao giờ.

Tuy nhiên, nếu mình đưa cho bạn một lượng lớn các nguyên tử, bỗng chốc mọi thứ lại trở nên rất dễ đoán định: Tốc độ phân rã của một mẫu chất phóng xạ tỷ lệ thuận với số lượng hạt nhân hiện có:

Trong đó:

• N là số lượng hạt nhân phóng xạ tại thời điểm t.
• λ là hằng số phân rã (decay constant), đặc trưng cho từng loại đồng vị.

Từ đây, chúng ta sẽ ta thu được Định luật phân rã phóng xạ theo hàm mũ:

Từ đó cho ra khái niệm chu kỳ bán rã (T_1/2) – khoảng thời gian cần thiết để một nửa lượng hạt nhân phóng xạ ban đầu bị phân rã:

Độ phóng xạ, hay còn gọi là Hoạt độ phóng xạ (R), được đo bằng số lượng phân rã trên một giây (đơn vị Becquerel – Bq, hoặc Curie – Ci):

Vậy thì làm thế nào mà cơ chế toán học tàn nhẫn này lại có thể giải thích được thời gian tồn tại của một vụ drama trên mạng xã hội?

Khi một người nổi tiếng dính vào một vụ bê bối, lòng tin của công chúng dành cho họ “phóng xạ” ra một lượng độc tính vô cùng lớn. Hoạt độ phóng xạ R₀ tại thời điểm t = 0 đạt tới mức cực đại. Toàn bộ không gian mạng tràn ngập các “hạt bức xạ” chửi bới, mỉa mai và xỉa xói.

Bạn không thể biết được chính xác cá nhân nào trên mạng sẽ là người tiếp theo bấm nút hủy theo dõi nạn nhân. Nhưng ở quy mô đám đông, tốc độ suy giảm lòng tin tuân theo chính xác đồ thị của phương trình N(t) = N₀e^–λt

Không dừng lại ở đây, mỗi một vụ drama đều có một “chu kỳ bán rã” được quy định bởi dung lượng bộ nhớ ngắn hạn của đại chúng. Ví dụ, một vụ ngoại tình của ngôi sao hạng A có chu kỳ bán rã khoảng 3 ngày. Nghĩa là sau 3 ngày, độ nóng của câu chuyện giảm đi một nửa. Sau 6 ngày, nó chỉ còn một phần tư. Sau một tháng, “hoạt độ phóng xạ” của drama tiệm cận về mức nền tự nhiên.

Lúc này, đám đông sẽ dần quên đi và di tản sang một quặng uranium mới nhằm tìm kiếm những nguyên tử khác để kích hoạt. Nhưng đối với nạn nhân, dù “hoạt độ phóng xạ” đã tắt, danh dự của họ đã bị phá hủy hoàn toàn. Họ bị bỏ lại với một đống tro tàn hạt nhân và những di chứng tâm lý không bao giờ có thể chữa lành.

4. Định luật bảo toàn sự ngu ngốc

Khi hai phe trên mạng xã hội chạm trán với nhau – ví dụ như Fan và Antifan – chúng ta thường sẽ chứng kiến một hiện tượng tương đương rất giống với các Phản ứng hạt nhân được kích thích bởi sự va chạm của các chùm hạt.

Trong vật lý, một phản ứng hạt nhân xảy ra khi hai hạt nhân hoặc hạt cơ bản va chạm với nhau ở khoảng cách đủ gần để lực hạt nhân mạnh can thiệp và biến đổi chúng thành các hạt mới với dạng tổng quát được viết như sau:

Dù phản ứng này có kinh hoàng đến mức nào, nó vẫn phải tuân thủ tuyệt đối 4 định luật bảo toàn nghiêm ngặt của vũ trụ:

• Bảo toàn điện tích (Z): Tổng số proton trước và sau phản ứng phải bằng nhau.
• Bảo toàn số nucleon (A): Tổng số proton + neutron phải được giữ nguyên. Không có hạt nucleon nào tự nhiên sinh ra hay mất đi.
• Bảo toàn động lượng (P): Động lượng toàn phần của hệ trước va chạm phải bằng động lượng sau va chạm.
• Bảo toàn năng lượng (E): Bao gồm cả năng lượng nghỉ của khối lượng và động năng của các hạt.

Để đo lường mức độ giải phóng hoặc hấp thụ năng lượng của một phản ứng, chúng ta thường sử dụng chỉ số Giá trị Q – bằng với sự chênh lệch khối lượng nghỉ giữa các hạt trước và sau phản ứng:

Dựa vào giá trị Q, phản ứng tiếp tục được chia làm hai loại:

• Phản ứng tỏa năng lượng (Exothermic) – Q > 0 – với khối lượng ban đầu lớn hơn khối lượng sau phản ứng. Phần khối lượng dư ra đã biến thành động năng (năng lượng) phát tán ra môi trường.
• Phản ứng thu năng lượng (Endothermic) – Q < 0 – tức là hệ thống cần phải được cung cấp một nguồn năng lượng tối thiểu từ bên ngoài thì phản ứng mới có thể diễn ra.

Vậy thì các định luật bảo toàn này có thể giúp gì cho việc thấu hiểu một cuộc tranh luận nảy lửa trong phần bình luận của một bài đăng trên mạng xã hội?

Đầu tiên, theo Định luật bảo toàn số nucleon (hay định luật bảo toàn sự ngu ngốc), khi hai phe lao vào lăng mạ nhau, tổng số lượng những người mù quáng và ngu ngốc trước và sau cuộc tranh luận sẽ là một đại lượng không đổi. Bạn sẽ không bao giờ có thể dùng một bình luận trên mạng để thuyết phục một kẻ ở phe đối lập thay đổi tư duy của họ. Proton không thể biến thành neutron trong một vụ va chạm thông thường. Số lượng những cái đầu nóng ở hai bên chiến tuyến sẽ được bảo toàn tuyệt đối, chúng chỉ có thể chuyển từ trạng thái kích thích này sang trạng thái kích thích khác mà thôi.

Thứ hai là Định luật bảo toàn điện tích (Bảo toàn định kiến): Nếu một người bước vào một cuộc tranh luận với một điện tích âm (định kiến chống đối), họ sẽ bước ra khỏi cuộc tranh luận với chính điện tích âm đó, thậm chí độ phân cực còn mạnh hơn do hiện tượng gia tốc hạt.

Vậy thì, tại sao chúng ta vẫn điên cuồng lao vào các cuộc tranh luận dù biết rằng nó chẳng hề mang lại bất kỳ sự thay đổi nhận thức nào?

Đó là bởi các cuộc tranh luận mạng xã hội hầu hết đều là các Phản ứng tỏa năng lượng (Exothermic Reactions – Q > 0)

Khi bạn bắt đầu đưa tay lên bàn phím và bắt đầu viết một bình luận đầy tính châm biếm để tấn công đối phương, “vụ va chạm” này sẽ giải phóng một lượng lớn dopamine trong não của bạn. Bạn sẽ cảm thấy mình thông minh hơn và đang ở một vị thế cao hơn. Phần “khối lượng danh dự” bị mất của đối phương đã biến thành “động năng thỏa mãn” của bạn.

Nhưng ở chiều ngược lại, đối phương cũng sẽ phản pháo bằng một phản ứng tỏa năng lượng tương tự để bảo vệ cấu trúc hạt nhân của họ. Kết quả là hệ thống liên tục tỏa nhiệt, nhiệt độ của “căn phòng kỹ thuật số” sẽ tăng lên  một cách chóng mặt và biến phần comment thành một lò plasma hỗn loạn chứa đầy sự thù hận và bạo lực ngôn từ.

5. Một cơn bão phân hạch

Bây giờ, chúng ta sẽ đi sâu vào phần cốt lõi nhất của toàn bộ cơ chế hủy diệt: Phản ứng phân hạch dây chuyền (Nuclear Fission Chain Reaction). Đây chính là mô hình hoàn hảo nhất để có thể mô tả cách mà một “mồi lửa” tin đồn biến thành một trận cuồng phong thiêu rụi toàn bộ sự nghiệp và danh tiếng của một người chỉ trong vài phút ngắn ngủi.

Phản ứng phân hạch bắt đầu được kích hoạt khi đồng vị U-235 tiến hành hấp thụ một neutron:

Hãy nhìn thật kỹ vào vế phải của phương trình. Khi một neutron bắt đầu kích hoạt phản ứng, hạt nhân U-235 không chỉ giải phóng 200MeV năng lượng dưới dạng động năng của các mảnh vỡ Ba, Kr và tia gamma; mà quan trọng hơn, nó còn giải phóng thêm 3 hạt neutron hoàn toàn mới.

Ba hạt neutron này, nếu gặp phải môi trường có tỷ lệ U-235 đủ cao, sẽ tiếp tục va chạm và phá huỷ thêm ba hạt nhân U-235 tiếp theo. Ba hạt nhân U-235 sau khi bị phá huỷ sẽ sinh ra 9 hạt neutron – 9 sinh ra 27, rồi 81, 243, 729… Số lượng phản ứng phân hạch tăng trưởng theo hàm lũy thừa siêu tốc với thời gian được tính bằng micro giây.

Và để có thể kiểm soát hoặc mô tả trạng thái của một hệ thống dây chuyền như vậy, chúng ta thường sử dụng số nhân hệ thống (k) – là tỷ lệ giữa số neutron sinh ra trong thế hệ sau so với số neutron của thế hệ trước đó:

Trong đó:

• N là số neutron
• n là thế hệ neutron được sinh ra

Và số phận của hệ thống này hoàn toàn phụ thuộc vào giá trị của k:

Trạng thái dưới điểm tới hạn (k < 1)

Đây là trạng thái mà số lượng neutron bị rò rỉ ra ngoài hoặc bị hấp thụ bởi các tạp chất như U-238 lớn hơn số neutron được sinh ra từ phản ứng phân hạch. Phản ứng dây chuyền lúc này sẽ không thể tiếp tục và nhanh chóng tắt ngúm.

Đối với không gian mạng, đây là những bài đăng bóc phốt vô căn cứ, thiếu hấp dẫn hoặc được ném vào một tệp khán giả quá đỗi tỉnh táo. Rất có thể một vài người sẽ chia sẻ nó nhưng trung bình, một người chia sẻ thì chỉ có 0,5 người tiếp theo quan tâm và chia sẻ lại (k = 0,5). Drama chết yểu sau vài lượt hiển thị.

Trạng thái tới hạn (k = 1)

Mỗi phản ứng phân hạch sinh ra đúng một neutron sẽ tiếp tục kích hoạt một phản ứng phân hạch tiếp theo. Số lượng phản ứng ổn định theo thời gian, năng lượng giải phóng ra một cách đều đạn và có thể kiểm soát được. Đây là nguyên lý vận hành của tất cả các nhà máy điện hạt nhân trên thế giới nhằm biến nhiệt năng thành điện năng phục vụ con người.

Ở trên không gian mạng, đây là trạng thái của các chủ đề thảo luận mang tính bền vững và hữu ích như các cộng đồng học tập, chia sẻ kinh nghiệm sống (hoặc các kênh khoa học phổ thông như weird-ideas). Thông tin được lan truyền một cách có kiểm soát, đều đặn, mang lại giá trị cho xã hội mà không gây ra bất kỳ sự xáo trộn nào.

Trạng thái vượt điểm tới hạn (k > 1)

Lúc này, mỗi phản ứng phân hạch sẽ sinh ra nhiều hơn một neutron có khả năng kích hoạt một phản ứng mới. Hệ thống bắt đầu bị mất kiểm soát. Mật độ năng lượng tăng vọt theo cấp số nhân trong một khoảng thời gian cực kỳ ngắn, từ đó dẫn đến một vụ nổ mang tính hủy diệt. Đây chính là cơ chế của bom nguyên tử.

Và một vụ bão mạng chính xác là một hệ thống đang ở trạng thái vượt điểm tới hạn cực đoan. Hạt neutron đầu tiên là bài đăng giật gân đến từ một trang tin. Thuật toán đẩy bài viết này vào vùng khán giả U-235 đã được “làm giàu” từ trước. Một người đọc xong, tâm lý bị kích động, rơi vào trạng thái rất bất ổn cấu trúc và “vỡ đôi”. Sự vỡ đôi này sẽ giải phóng năng lượng (một bình luận chửi rủa đầy cay độc), đồng thời bắn ra 3 hạt neutron mới bằng cách: bấm nút Share, tag tên 3 người bạn vào hoặc copy nội dung gửi vào group chat cá nhân.

Lúc này, hệ số k sẽ tăng vọt lên 3 hoặc 4. Một người kích động 4 người, 4 người kích động 16 người, 16 thành 64, 64 thành 256… Chỉ sau 2 tiếng đồng hồ, bài viết đạt mốc hàng trăm ngàn lượt chia sẻ. Cơn bão phân hạch truyền thông đã chính thức bùng nổ, quét qua cuộc đời của nạn nhân, đánh đổ mọi thành tựu mà họ đã dày công xây dựng cả đời.

Kẻ đồng lõa ẩn danh: Chất làm chậm 

Nhưng tại đây còn có một chi tiết kỹ thuật vô cùng xoắn não: những neutron vừa bắn ra từ phản ứng bắn phá hạt nhân U-235 có động năng cực kỳ lớn, bay với vận tốc lên tới 20.000 km/s. Nhưng trớ trêu thay, vì bay quá nhanh, chúng có xu hướng đâm xuyên qua các hạt nhân U-235 khác mà không bị giữ lại, giống như một viên đạn đi xuyên qua một tờ giấy mỏng vậy.

Và để có thể kiểm soát được các phản ứng dây chuyền này, chúng ta buộc phải tìm cách làm chậm những neutron này lại ở vận tốc khoảng 2 km/s.

Và để làm được điều này, các chất làm chậm như nước nhẹ, nước nặng hoặc graphite thường được sử dụng rất phổ biến. Khi các neutron va chạm với các hạt nhân của chất làm chậm, chúng sẽ truyền bớt động năng cho chất làm chậm và giảm tốc độ xuống mức lý tưởng để cho các hạt nhân U-235 dễ dàng “níu kéo”.

Vậy thì điều này thì có liên quan gì tới mạng xã hội?

Những bài viết phân tích chuyên sâu dài 20 trang giấy, những văn bản pháp lý chứa đầy những thuật ngữ chính là các neutron di chuyển với tốc độ quá nhanh và có thể đâm xuyên qua bộ não của cư dân mạng vốn có khả năng chú ý vô cùng ngắn ngủi. Người ta sẽ lướt qua vì “dài quá nên tôi lười đọc”. 

Tuy nhiên, thị trường luôn có sẵn những chất làm chậm kỹ thuật số. Đó chính là các video tóm tắt drama trong 60 giây hay các trang fanpage giật tít câu view với cấu trúc: “Tóm tắt drama cho người lười hóng”

Những “chất làm chậm” này có nhiệm vụ “va chạm” với các thông tin gốc, gọt giũa, băm nhỏ và đơn giản hóa một vấn đề phức tạp, đa chiều thành một câu chuyện nhị nguyên vô cùng dễ nuốt. Họ làm giảm tốc độ nhận thức của bạn, biến thông tin thành một miếng mồi vừa vặn với tư duy lười biếng của đám đông, giúp bộ não của các “nguyên tử U-235” dễ dàng hấp thụ, tiếp tục phẫn nộ và duy trì các phản ứng dây chuyền mang tính phá huỷ.

6. Phản ứng hợp hạch của fandom

Nhưng nếu như sự thù ghét vận hành theo cơ chế phân hạch thì tình yêu, sự cuồng nhiệt và văn hóa thần tượng trên mạng xã hội sẽ vận hành theo cơ chế nào?

Câu trả lời chính là một cơ chế hoàn toàn đối lập: Phản ứng hợp hạch (Nuclear Fusion)

Phản ứng hợp hạch là quá trình ép hai hạt nhân lại với nhau để tạo thành một hạt nhân nặng hơn, đồng thời giải phóng một nguồn năng lượng còn khủng khiếp hơn cả phản ứng phân hạch. Đây chính là “động cơ vĩnh cửu” đã thắp sáng Mặt Trời và tất cả các ngôi sao khác trong vũ trụ trong suốt hàng tỷ năm qua.

Một phản ứng hợp hạch tiêu biểu của Mặt Trời đó chính là chuỗi proton-proton – nơi 4 hạt proton (H) được ép lại với nhau qua nhiều bước để tạo thành một hạt nhân Heli-4:

Tuy nhiên, việc hợp nhất hai proton lại với nhau là một nhiệm vụ cực kỳ gian nan. Đó là do cả hai đều mang điện tích dương. Khi chúng tiến lại gần nhau, lực đẩy Coulomb sẽ tăng lên. Lực đẩy này sau đó sẽ tạo ra một rào cản năng lượng khổng lồ có tên là rào cản Coulomb.

Để có thể vượt qua rào cản này, các hạt proton phải có động năng cực kỳ lớn để có thể vượt qua được “ngọn đồi” lực đẩy này và tiến vào khoảng cách 10^–15 m – khoảng cách mà lực hạt nhân mạnh có thể chụp lấy chúng và kéo chúng lại với nhau. 

Và để có được động năng lớn tới nhường này, môi trường xung quanh các proton phải có những điều kiện vô cùng cực đoan tuân theo Tiêu chuẩn Lawson: Nhiệt độ phải đạt tới hàng chục triệu độ Celsius (T > 10⁷ K) và mật độ phải đủ lớn.

Bây giờ, hãy nhìn vào cách một Fandom cuồng nhiệt được hình thành xung quanh một KOL hay một nghệ sĩ nào đó trên mạng xã hội.

Ban đầu, các cá nhân trên không gian mạng thường tồn tại độc lập, có xu hướng phòng thủ và giữ khoảng cách với nhau do rào cản tâm lý (tương đương rào cản Coulomb). Ai cũng có cái tôi của riêng mình và không dễ để có thể khiến họ mở lòng hay đặt niềm tin vào một người lạ trên mạng.

Để phá vỡ rào cản này, nền tảng cần tạo ra một môi trường có “nhiệt độ cao và áp suất đủ lớn”.

• “Nhiệt độ” ở đây đó chính là cảm xúc cực đoan – ví dụ như sợ hãi về việc bị bỏ lại phía sau (FOMO), sự khao khát làm giàu nhanh chóng hoặc lòng tự tôn dân tộc bị kích động. 
• Khi một người dẫn dắt (KOL) xuất hiện và liên tục thổi bùng ngọn lửa cảm xúc này thông qua các buổi livestream dài 4 tiếng đồng hồ, mật độ tương tác tăng vọt và các cá nhân bắt đầu va chạm liên tục với nhau trong phần bình luận.

Và khi “nhiệt độ tâm lý” bắt đầu vượt qua ngưỡng giới hạn, một hiện tượng kỳ diệu đã xảy ra. Đó chính là đường hầm lượng tử.

Theo các nguyên tắc của vật lý cổ điển, nhiệt độ ở bên trong lõi của Mặt Trời (khoảng 15 triệu độ C) thực ra là vẫn chưa đủ nóng để các proton vượt qua rào cản Coulomb. Như vậy, về mặt lý thuyết, Mặt Trời lẽ ra không bao giờ có thể bốc cháy và sự sống trên Trái Đất cũng không thể tồn tại.

Nhưng lúc này, cơ học lượng tử đã biến điều không thể thành có thể: do tính chất sóng của vật chất, sẽ có một xác suất rất nhỏ với các proton có thể “đi xuyên” qua rào cản năng lượng này mà không cần phải leo qua đỉnh – một mánh khóe “ăn gian” rất thú vị của cơ học lượng tử.

Trong một cộng đồng trực tuyến, việc một người hoàn toàn tin tưởng và dâng hiến lòng trung thành cho một “giáo phái” hay một fandom nào đó cũng chính là một “đường hầm lượng tử”. Họ không sử dụng các logic thông thường. Dưới áp lực của hiệu ứng đám đông và thao túng cảm xúc, bộ não họ bỗng dưng có khả năng phá bỏ mọi hàng rào tâm lý chỉ để có thể hòa mình vào dòng chảy tập thể.

Khi hàng triệu proton hợp hạch xung quanh một thần tượng, phản ứng này giải phóng một nguồn năng lượng khổng lồ dưới dạng sức mạnh truyền thông và tiền bạc. Fandom này có thể cày view, mua sạch tất cả các sản phẩm và sẵn sàng ăn thua với bất kỳ ai dám chỉ trích thần tượng của họ.

Nhưng hãy nhớ đến số phận của các ngôi sao: Một ngôi sao có thể tồn tại là nhờ sự cân bằng mong manh giữa áp suất toả ra từ các phản ứng hợp hạch và lực hấp dẫn kéo sụp mọi thứ vào bên trong.

Nếu năng lượng hợp hạch của Fandom quá lớn, họ sẽ có thể đẩy thần tượng của mình lên những nấc thang của sự ảo tưởng và họ sẽ bắt đầu tạo ra các nguyên tố nặng hơn bên trong cái “lõi quyền lực và danh tiếng” của mình. Họ sử dụng Hydro, rồi Heli, rồi Carbon, rồi Oxygen…cho tới tận nguyên tố Sắt – tột đỉnh quyền lực và danh vọng ảo tưởng.

Như chúng ta đã biết, sắt là nguyên tố rất bền vững và có năng lượng liên kết trên mỗi nucleon cao nhất. Điều này có nghĩa là phản ứng hợp hạch sử dụng sắt sẽ không còn giải phóng thêm năng lượng nữa; ngược lại, nếu chúng ta muốn ép sắt lại, hệ thống phải hút thêm năng lượng từ bên ngoài. Giờ đây, sắt đơn giản chỉ là “tro tàn hạt nhân” mà thôi.

Khi một idol bắt đầu có những hành vi ngạo mạn, xem thường pháp luật hoặc đạo đức, đây chính là lúc lõi của họ đang chứa đầy sắt và phản ứng hợp hạch sinh năng lượng của Fandom đã chính thức dừng lại. Ngôi sao không còn nguồn năng lượng để chống lại áp lực dư luận bên ngoài nữa. Chỉ trong một khoảnh khắc, toàn bộ khối lượng khổng lồ của ngôi sao sẽ sụp đổ vào tâm dưới tác động của trọng lực và tạo ra một vụ nổ siêu tân tinh kinh hoàng, biến thực thể từng rực rỡ nhất thành một hố đen vũ trụ cố gắng hút sạch mọi thứ còn sót lại ở xung quanh. Những thứ từng làm nên con người họ hôm qua này lại chôn vùi họ xuống tận vực thẳm.

7. Đo lường nỗi đau về tâm lý bằng đơn vị phóng xạ

Khi một vụ drama xảy ra, đám đông thường giải tán chỉ sau vài tuần ngắn ngủi. Họ lại quay trở lại cuộc sống thường ngày nhàm chán của họ và lướt tìm những niềm vui mới. Nhưng đối với nạn nhân nằm ở trung tâm của vụ nổ, cuộc sống của họ đã hoàn toàn bị biến đổi.

Vậy thì mức độ nghiêm trọng của những biến đổi này được đo lường như thế nào?

Để hiểu mức độ tàn phá này, hãy nhìn vào cách các nhà vật lý hạt nhân đo lường liều lượng phóng xạ tác động lên một sinh vật sống thông qua ba khái niệm cốt lõi:

• Liều hấp thụ được đo bằng đơn vị Gray (Gy) trong đó 1 Gy = 1 Joule/kg. Đây là năng lượng bức xạ thực tế được truyền vào một đơn vị khối lượng mô của cơ thể.
• Hiệu quả sinh học tương đối (RBE) là một hệ số điều chỉnh vì cùng một lượng năng lượng nhưng các loại tia khác nhau sẽ gây ra các mức độ tàn phá khác nhau. Ví dụ, tia Gamma có RBE = 1 nhưng hạt Alpha nặng nề lại có RBE = 20 – tức là nó có thể gây tổn thương mô gấp 20 lần tia Gamma trên cùng một liều hấp thụ.
• Liều tương đương được đo bằng đơn vị Sievert (Sv), được tính bằng công thức: Sv = Gy x RBE

Và đây là bảng liều lượng bức xạ hạt nhân và hậu quả sinh học của nó đối với cơ thể người:

Khi các tia bức xạ mang theo rất nhiều năng lượng (như tia Gamma hay Alpha) đâm xuyên qua các tế bào của bạn, chúng sẽ thực hiện một quá trình được gọi là bức xạ ion hóa: Chúng sẽ “đuổi” các electron ra khỏi các cấu trúc phân tử, bẻ gãy các liên kết hóa học của chuỗi xoắn kép DNA trong nhân tế bào.

Và nếu tế bào bị tấn công bởi quá nhiều tia bức xạ cùng một lúc, chuỗi DNA sẽ bị “băm vằm” thành hàng ngàn các mảnh vỡ. Tế bào lúc này không còn khả năng tự sửa chữa, mất đi toàn bộ mã lệnh, rơi vào trạng thái chết theo chương trình hoặc biến đổi thành tế bào ung thư quái thai.

Tương tự, một lời nói thù ghét, một bình luận miệt thị hay một bài viết xuyên tạc trên mạng xã hội sẽ có khả năng “ion hóa” tâm lý của nạn nhân.

Khi nạn nhân mở điện thoại ra và nhận về 100.000 bình luận chửi rủa trong một đêm, bộ não của họ đang phải hứng chịu một liều lượng Sievert vô cùng lớn. Những lời nói đó đâm xuyên qua lớp vỏ phòng vệ tinh thần, bắn thẳng vào cấu trúc nhận thức, lòng tự trọng và bản sắc cá nhân của họ.

Niềm tin vào lòng tốt của con người và thế giới của họ sẽ bị bẻ gãy hoàn toàn như chuỗi DNA bị ion hóa. Họ sẽ rơi vào trạng thái “nhiễm độc phóng xạ cấp tính”: hoảng loạn, mất ngủ, rụng tóc, nôn mửa do căng thẳng tột độ và hoàn toàn không còn khả năng định vị xem mình là ai trong cuộc đời này.

Nhưng sự tàn bạo lại nằm ở chi tiết này: đám đông bấm nút Share chỉ mất 1 giây và họ coi đó là quyền tự do ngôn luận vô hại. Nhưng họ không hề biết rằng, tổng hòa sự “vô hại” của hàng triệu người cộng lại sẽ tạo ra một vụ nổ hạt nhân với liều lượng bức xạ đủ để biến một con người vô cùng sống động trở thành một thực thể hoang tàn về mặt tâm lý và thể chất.

8. Lựa chọn của bạn là gì?

Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên mà ranh giới giữa thế giới vật lý và thế giới kỹ thuật số đã hoàn toàn bị xóa nhòa. Mạng xã hội không còn là một công cụ giải trí đơn thuần; nó là một lò phản ứng hạt nhân khổng lồ kết nối hàng tỷ bộ não con người lại với nhau. Và mỗi chúng ta, dù muốn hay không, đều đang tham gia vào quá trình vận hành cái lò phản ứng này 24/7.

Vậy thì năng lượng của cái lò phản ứng này sinh ra từ đâu?

Hãy nhớ rằng năng lượng có thể hủy diệt một cá nhân được trích xuất trực tiếp từ chính độ hụt khối danh dự và nhân phẩm của con người đó. Khi một ai đó bị thiêu rụi trên đoạn đầu đài của dư luận, năng lượng đó không chỉ đơn giản là biến mất: Nó đã chuyển hóa thành dòng traffic nghìn tỷ USD giúp nuôi sống các nền tảng, tạo nên sự nổi tiếng của các KOL ăn theo và tạo thành lượng dopamine giải trí rẻ tiền trong não của đám đông trực tuyến.

Đứng trước một hệ thống phân hạch luôn có xu hướng vượt qua điểm tới hạn và gây ra tình trạng mất kiểm soát như mạng xã hội ngày nay, bạn đang đứng trước hai lựa chọn:

Lựa chọn thứ nhất: bạn có thể trở thành một Hạt Uranium-235 rất nhạy cảm.

Bạn để cho thuật toán tự do “làm giàu” sự phẫn nộ trong tâm trí mình thông qua các máy ly tâm. Bất cứ tin đồn nào cũng sẽ khiến cho bạn vỡ đôi ngay lập tức, giải phóng sự thù ghét và tiếp tục bắn ra 3 hạt neutron độc hại khác bằng nút Like, nút Share và những chiếc bình luận tag tên bạn bè. Bạn tự nguyện làm một mắt xích nuôi dưỡng một quả bom nguyên tử sẵn sàng thiêu rụi cuộc đời của một người hoàn toàn xa lạ chỉ để thỏa mãn cái tôi nhất thời.

Hoặc lựa chọn thứ hai, bạn quyết định trở thành một Thanh điều khiển làm bằng Boron hoặc Cadmium trong lõi của lò phản ứng.

Trong kỹ thuật hạt nhân, các thanh điều khiển là những “vị cứu tinh” giúp cho nhà điện hạt nhân không trở thành một Chernobyl thứ hai. Boron và Cadmium có một đặc tính vật lý vô cùng đặc biệt: chúng có ái lực cực cao với neutron tự do. Khi hệ thống đang có nhiệt độ quá cao, kỹ sư sẽ thả các thanh điều khiển này chìm sâu vào lòng lõi phản ứng. Chúng sẽ lặng lẽ nuốt chửng các hạt neutron tự do bay lạc mà không giải phóng thêm bất kỳ một hạt neutron hay một nguồn năng lượng độc hại nào khác. Chúng hy sinh bản thân để hấp thụ sự hỗn loạn, mang lại sự bình yên và ổn định cho toàn bộ hệ thống.

Lần tới, khi bạn mở điện thoại lúc 10 giờ đêm và chình ình trước mặt bạn là một vụ drama đang cuộn trào trên màn hình, hãy dừng lại khoảng chừng là 2 giây. Đừng vội vã bấm nút chia sẻ. Đừng vội vã để lại một câu chửi hùa theo đám đông. Hãy tự đặt ra câu hỏi này cho mình:

Mình sẽ tiếp tục làm một nguyên tử Uranium nhắm mắt đưa tay để kích nổ quả bom hay mình sẽ chọn làm một thanh điều khiển Boron điềm tĩnh, nuốt chửng hạt neutron thù hận này vào sự im lặng lý trí của bản thân và trả lại một chút bình yên cho thế giới?

Quyền quyết định đang nằm trong tay bạn. Hãy lựa chọn một cách cẩn thận và thông minh.